Boekenmonster las Een schitterend gebrek

Lucia en Casanova ontmoeten elkaar tijdens een feest. Ze worden verliefd en beloven elkaar eeuwige trouw. Casanova moet terug naar Venetië, maar beloofd om in de lente terug te zijn; dan zullen ze trouwen. Als hij echter terugkeert, is zijn Lucia verdwenen.

Als Lucia en Casanova elkaar jaren later weer treffen, blikt Lucia terug op haar leven en haar liefde voor Casanova. Een schitterend gebrek is geïnspireerd door de memoires van Casanova, waarin Lucia terloops genoemd wordt.

Thema’s: liefde, uiterlijk, ratio/gevoel

Let op: dit artikel bevat spoilers.

Ruimte. Het verhaal speelt zich af in Amsterdam in 1758. Daarnaast wordt er teruggeblikt op haar jeugd in Italië, op het landgoed Pasiano. Hier brengt de hoofdpersoon tijd door met wandelen en paardrijden in de velden en weiden en met zwemmen in het meertje.

Samenvatting

Het eerste deel van het boek heet Het voordeel van de liefde. Hoofdstuk 1 is getiteld Amsterdam 1758 en geeft daarmee meteen de plaats en tijd van het verhaal aan. In het tweede hoofdstuk is er een terugblik op de jeugd van de verteller, die op het landgoed Pasiano geboren is, waar haar ouders in dienst van een gravin waren.

Perspectief. Het verhaal is in het ik-perspectief geschreven. De ik-persoon heet Lucia. De Lucia in het heden die het verhaal vertelt is 30 jaar oud. In de jaren waarop zij terugblikt, is zij een meisje van 14 jaar.

De ik-figuur heeft, vanaf het moment dat het onheil toesloeg, een sober leven geleefd. Dat doet de ik nog steeds, ook al is er nu een zekere positie in Amsterdam verworven. Er wordt hier dus al verwezen naar iets dat vroeger gebeurd is, maar het is nog onduidelijk wat die gebeurtenis geweest is. Opvallend is dat ze kant als voile draagt en daarmee haar gezicht bedekt. Zij ervaart dat als vrijheid. Mannen krijgen haar gelaat niet te zien.

De ik, die Lucia blijkt te heten, bezoekt graag de opera. Daar komt ze Jan Rijgenbos tegen, die ze kent, maar het is geen openlijke vriendschap:

Hij was te welopgevoed om zijn ongemak met ons onderhoud te tonen, maar hij zorgde er wel voor dat hij vanuit de zaal niet met mij gezien kon worden. Dat ben ik gewend.

Uit: Een schitterend gebrek, deel 1 hoofdstuk 1

Ze is het gewend dat men niet met haar gezien wil worden en dat geeft aan dat ze schijnbaar een bepaalde reputatie heeft. Gezien haar afspraken met de man, lijkt het er op dat ze als prostituee werkt. De Franse vriend van Rijgenbos, monsieur Seingalt, trekt zich hier schijnbaar echter niets van aan. Hij probeert haar aandacht te vangen en haar liefde te winnen. Dat lukt hem tot dusverre niet.

Ik kon niet uitstaan dat zijn interesse in mij alleen geveinsd was. Ik had, merkte ik, gewild dat die oprecht was geweest en dit viel mij weer van mijzelf tegen.

Uit: Een schitterend gebrek, deel 1 hoofdstuk 3

Hieruit blijkt meteen dat Lucia complexe gevoelens heeft en hierdoor voelt ze meteen heel echt aan. De twee lijken echter ook een soort spel met elkaar te spelen en zijn aan elkaar gewaagd.

In Amsterdam is er noodweer op komst. Als Lucia een afspraak met Jan heeft, slaat het toe. Een koetsier raakt hierbij gewond. Lucia heeft de tegenwoordigheid van geest om meteen te handelen. Zij scheurt een deel van haar rok om de bloedende man te verbinden. Ze blijft rustig in een crisis, weet hoe te handelen. Hierna stormt ze echter te paard naar huis, dwars door het noodweer heen. Ze komt ongedeerd thuis aan (6 man sterven die nacht), wel verliest ze onderweg haar voile.

Tijd. Een deel van het verhaal speelt in 1758 af, maar er wordt ook in meerdere hoofdstukken teruggeblikt op het jaar 1742. Vanaf daar beschrijft Lucia haar leven tot aan het jaartal 1749. Daarna keert het verhaal weer terug naar het jaar 1758. Het verhaal wordt dus niet in chronologische volgorde verteld. Ook is het verhaal discontinu; zo weten we bijvoorbeeld niet precies hoe het Lucia verging tussen 1749 en 1758; al worden er wel brokstukken over deze tijd weggegeven, we komen bijvoorbeeld te weten dat Lucia enige tijd in het spinhuis heeft door moeten brengen.

Titel. De titel komt eerst naar voren in het eerste deel van het boek, waarin de jonge Giacomo Casanova de leeftijd van Lucia een schitterend gebrek noemt. Het tweede deel van het boek heeft dezelfde titel als het boek zelf (Een schitterend gebrek), hier verwijst het gebrek naar het gezicht van Lucia dat door de pokken getekend is.

Lucia blikt terug op het voorjaar van ‘42, wanneer de gravin werklieden en kunstenaars uit Venetië meeneemt. Ze is dan 14 jaar oud en onder de indruk van de jongen die zijn hoed voor haar afneemt. Hij heet Giacomo Casanova. Tegen zijn broer praat hij opgetogen over Lucia, maar noemt dan ze één tekortkoming heeft: ze is te jong. Zijn broer noemt dit ‘een schitterend gebrek’ en hiermee komt de titel van het boek terug in het verhaal.

De gravin zelf, die een positie voor haar dochter in Venetië heeft veiliggesteld, is niet volledig enthousiast over Venetië. Ze waarschuwt Lucia dat in Venetië alles door het uiterlijk bepaald wordt:

Schoonheid is de arena waarbinnen vrouwen elkaar bevechten.

Uit: Een schitterend gebrek, deel 1 hoofdstuk 4

Giacomo zegt verliefd op haar te zijn. Hij moet terugkeren naar Venetië, maar zal de volgende lente terugkomen en dan zullen ze zich verloven. Vanuit het heden is het duidelijk dat Lucia geen man heeft, dus iets zal dit plan dwarsbomen, maar wat?

In het heden nodigt Lucia Seingalt bij haar thuis uit. De houding die Lucia ten opzichte van hem heeft is niet eenduidig. Zo raakt ze bijvoorbeeld eerst ontroerd door wat hij zegt, maar even later voelt ze vooral irritatie ten opzichte van hem. Seingalt is een interessant personage. Hij heeft een Franse naam, maar komt, zo merkt Lucia op, niet uit Frankrijk, dat hoort ze aan zijn accent. Seingalt blijkt een Italiaan te zijn. Hij noemt zijn echte naam aan Lucia, maar als lezer krijg je deze naam niet te horen. Hierdoor wordt je even aan het twijfelen gebracht, toch is het vrij duidelijk dat Seingalt haar vroegere liefde Giacomo is.

Seingalt was acht jaar oud toen hij ziek bij een heks gebracht werd en ‘s nachts een betoverend mooie vrouw zag. Nog eens acht jaar later herkent hij deze schoonheid in het gezicht van zijn eerste liefde. Hij vertelt dit aan Lucia, die dit een oppervlakkige reden vindt om verliefd te worden. Ze heeft dit verhaal echter al eerder gehoord, in het jaar ‘42:

Hierna vertelde hij over een bezoek dat hij als kind met zijn grootmoeder bracht aan een heks op het eiland Murano, die hem genas van zijn bloedingen, waarop hij in de nacht werd bezocht door een fee, aan wie ik – zei hij – hem deed denken.

Uit: Een schitterend gebrek, deel 1 hoofdstuk 6

Ervan uitgaande dat Seingalt Lucia echt zijn echte naam verteld heeft, weet zij in elk geval wie hij is. De vraag is, of hij zich dat ook al beseft. Hij vertelt Lucia dat het meisje van lang geleden verdwenen was toen hjij haar nog geen half jaar later kwam zoeken. Hij antwoordt Lucia dat de reden was dat zij een vrouw was. Hieruit spreekt wat verbittering en deze gebeurtenis kan ook gezien worden als een verklaring voor zijn huidige houding richting vrouwen.

Monsieur De Pompignac buigt zich over haar opvoeding. Ze blijkt aanleg te hebben voor studeren en leest nu vele boeken. De lessen beslaan ook het goed leren spreken, dansen, de juiste houding aannemen en eten. In korte tijd ontwikkelt ze zich snel. Dat is een verworvenheid, maar het vervreemdt haar ook van haar ouders.

Thema. De rol van de vrouw wordt, in elk geval in de betere kringen, gereduceerd tot haar uiterlijk. Uit de verhalen en reacties van de gravin wordt duidelijk dat een man beoordeeld wordt op het uiterlijk van zijn vrouw (een man die een vrouw liefhad met een wijnvlek, verloor zijn kans op een goede carrière) en dat de liefde die een vrouw kan ontvangen, afhankelijk is van hoe mooi zij is; zodra Lucia mismaakt is, zijn volgens de gravin haar kansen op liefde verkeken. Zélida noemt schoonheid echter een kerker, juist het ontbreken van schoonheid is volgens haar een kans om als vrouw meer te zijn dan je uiterlijk. Het wordt op diverse punten in deze roman duidelijk hoezeer het uiterlijk van een vrouw haar leven bepaalde in de 18e eeuw.

Als De Pompignac de quarantaine in Venetië omzeilt om voor Lucia een nieuwe garderobe aan te schaffen, is dat met rampzalige gevolgen. Al snel blijkt dat hij ziek is en een tijd later sterft hij. Lucia heeft hem verzorgd en is besmet geraakt. Als de gravin haar weerziet, roept zij uit:

‘Lief kind, arm kind,’ snikte zij bevend, ‘mijn lief, wie zal jou nu ooit nog liefde willen geven?’

Uit: Een schitterend gebrek, deel 2 hoofdstuk 1

Het eerste bultje op haar wang is het begin van een heftig ziekbed. Lucia overleeft dit, maar haar gezicht is voor altijd verminkt. Het zijn juist de verhalen van de gravin die haar doen beseffen dat ze een paria zal zijn in Venetië, en haar geliefde met haar. Zij neemt het besluit om weg te gaan. Met de beste bedoelingen, één ongelukkige is beter dan twee ongelukkigen beredeneert ze, maar ze geeft Giacomo geen enkele keus in de kwestie. Als lezer blijf je met de vraag of dit een wijze beslissing is: hebben de verhalen van de gravin Lucia niet te veel angst aangejaagd? Of is dit werkelijk de enige wijze keuze; de eer aan zichzelf te houden? Als Giacomo eerder dan verwacht terugkomt, doet Lucia in elk geval alsof ze er niet is en daarmee komt er een einde aan hun relatie.

Lucia vertrekt uit haar dorp. Later ontmoet ze Zélida. Zij ziet het voordeel van het gebrek in:

‘Schoonheid is een kerker waarin wij wegkwijnen en vergeten worden. Jij bent eraan ontsnapt’.

Uit: Een schitterend gebrek, deel 2 hoofdstuk 3

Zélida vraagt Lucia om haar te begeleiden naar Napels, als haar secretaris.

Thema. Ratio versus gevoel is een thema dat ter sprake gebracht wordt in het verhaal. Het verhaal speelt zich af in de achttiende eeuw, waardoor dit thema voor de hand ligt: halverwege de achttiende eeuw, onder invloed van onder andere Rousseau, werd naast het verstand (belangrijk geworden onder invloed van de Verlichting) ook het gevoel weer steeds belangrijker. In Een schitterend gebrek houdt Zélida zich erg met deze kwestie bezig. Zij benadrukt dat niet alleen ratio, maar ook gevoel van belang is:

De rede is van ons bewustzijn maar de buitenkant. Daaronder zit het gevoel.

Uit: Een schitterend gebrek, deel 2 hoofdstuk 4

Eerder in het verhaal onderschreef De Pompignac dit al:

Hart en verstand, die combinatie is het hoogste wat een mens kan bereiken.

Uit: Een schitterend gebrek, deel 2 hoofdstuk 1
Lucia, die zich nu Galatea noemt, gaat met Zélida mee. De twee lijken een goede band te hebben en bespreken veel met elkaar. Door Zélida belandt Lucia uiteindelijk toch nog in Venetië, waar ze ooit met haar geliefde had hopen te komen. Hier wordt ze geconfronteerd met haar verleden:

Hoe meer ik me ervoor afsloot, hoe helderder ik me voorstelde dat er rond de pleinen en markten tussen de schillen en afsnijdsels nog brokstukken van mijn geluk te vinden moesten zijn

Uit: Een schitterend gebrek, deel 2 hoofdstuk 5

Ze heeft door haar keuze natuurlijk nooit afscheid van hem kunnen nemen en doordat ze weggevlucht is, weet ze ook niet wat de gevolgen van haar keuze geweest zijn. Ik vind het dan ook niet zo gek dat, nu ze in Venetië is, de hele geschiedenis weer erg voor haar leeft. Ze heeft het immers nooit af kunnen sluiten.

Het beeld dat ze van Venetië krijgt sterkt haar wel, de hele gang van zaken op deze plek maakt dat ze zich bevestigt voelt dat haar keuze de juiste keuze is. Dan spreekt ze de broer van Giacomo, die haar lijkt te herkennen, al ontkent Lucia dat zij het is, en die op verwijtende toon spreekt. Het blijkt niet zo fantastisch met Giacomo te gaan als Lucia gehoopt had. Zijn carrière is wat blijven steken en ook in de liefde wil het niet echt lukken. Giacomo gaat van bevlieging naar bevlieging, om de teleurstelling voor te blijven, aldus diens broer. Waar Lucia eerst overtuigd is van haar keuze, denk ik dat deze ontmoeting die zekerheid weer aan het wankelen brengt.

Motief. Een motief in dit verhaal is zich verbergen/sluieren. Lucia draagt kant als voile, om haar gezicht te verbergen. Ze verbergt niet alleen haar gezicht, maar haar hele zelf; ze gaat immers niet meer als Lucia, maar als Galathée door het leven. In Venetië draagt men, en dus ook Lucia, een masker naar het theater:

Alleen door zich te verbergen kan men hier nog ontsnappen aan de verstikkende controle en zelf kiezen aan wie men zich wel kenbaar maakt en aan wie niet.

Uit: Een schitterend gebrek, deel 2 hoofdstuk 5

De sluier dragen begon voor Lucia als verwijdering, maar brengt haar uiteindelijk juist dichter bij de mensen. De sluier zorgt voor meer vrijheid.

De sluier komt nog terug in het theaterstuk waar Giacomo haar mee naar toe neemt, waarin een gesluierde vrouw speelt. Ook figuurlijk komt de sluier nog terug:

op het schutblad van zijn encyclopedie heeft Diderot een prentje laten afdrukken waarop de rede en het gevoel samen de waarheid haar sluier afrukken

Uit: Een schitterend gebrek, deel 3 hoofdstuk 6

Het letterlijk afrukken van de sluier komt terug in het spinhuis, waar Lucia’s sluier afgerukt wordt en mister Jamieson haar gezicht te zien krijgt. Ook toont Lucia zich uiteindelijk zonder sluier aan Giacomo.

Thema. Een hoofdthema in dit verhaal is natuurlijk liefde: wat is liefde, hoe houdt liefde stand? Het begint met de liefde tussen Lucia en Giacomo. Vanuit die liefde kiest Lucia er voor om de relatie te beëindigen.

Ik begin aan het derde en laatste deel van het boek, genaamd Theatrum amatorium, wat volgens mij vertaald kan worden als het theater van de liefde.

Nu Lucia Giacomo weer ontmoet, beseft ze dat ze het beeld dat ze van hem had bevroren heeft en nu weer moet gaan bijstellen. Ze merkt ook op dat hij cynisch is geworden, wat haar weer doet twijfelen aan haar keuze al die jaren geleden. Misschien is dit de reden dat ze zijn weddenschap aanneemt.

Mister Jamieson, die 20 jaar ouder is dan Lucia, heeft zijn vaste dag waarop ze afspreken. Als uitje neemt hij haar mee naar het spinhuis, wat blijkbaar een trekpleister voor vermaak is voor het volk. Lucia is niet erg gecharmeerd van dit uitje en later blijkt waarom: zij heeft zelf twee jaar lang in het spinhuis gezeten. Haar weldoener bleek joods te zijn en seksuele omgang tussen joden en christenen was verboden. Tijdens het uitje wordt de sluier van haar hoofd getrokken, waardoor mister Jamieson haar littekens ziet. Hij reageert hier kalm op, lijkt er beslist niet door van zijn stuk gebracht te zijn.

Giacomo krijgt de littekens niet te zien, want tijdens de gehele week die ze samen doorbrengen, houdt Lucia haar sluier op, ook tijdens de seks. Samen gaan ze naar het theater, waar Lucia al snel de conclusie trekt dat het stuk niet willekeurig gekozen is, daar dit gaat over een gesluierde vrouw.

Lucia blijft een gehele week de minnares van Giacomo. Wel houdt zij steeds haar sluier op en al weet zij wie hij is, hij heeft geen idee dat hij met zijn vroegere liefde in bed ligt. Giacomo vertelt haar openlijk over zijn verleidingspogingen bij andere vrouwen, daarin is hij heel eerlijk en ze merkt dat dit haar geen negatief gevoel geeft.

Giacomo neemt na deze week afscheid met de woorden:

En ik kom zeker terug. Misschien dit voorjaar al. U zult er zijn, nietwaar, en op mij wachten?

Uit: Een schitterend gebrek, deel 3 hoofdstuk 5

Dit doet sterk denken aan hun afscheid jaren geleden. Lucia wimpelt dit dan ook af, zij heeft geleerd dat je dit soort beloftes niet kunt doen zonder het risico ze te moeten breken. Per vergissing noemt ze wel Lucia en Giacomo bemerkt deze vergissing, want hij heeft de naam van zijn vroegere geliefde nooit genoemd. Lucia had dit moment kunnen aangrijpen om eerlijk te zijn, maar in plaats daarvan zegt ze dat ze Lucia kent en arrangeert ze een ontmoeting.

Die ontmoeting verloopt niet geheel vlekkeloos. Als Giacomo haar later een brief stuurt, onder de impressie dat hij Galathée schrijft en niet Lucia zelf, noemt hij Lucia weerzinwekkend. Opvallend is dat Lucia ook nu, bij deze ontmoeting, nog steeds niet helemaal eerlijk tegen hem is. Ze houdt zich vast aan het verhaal van jaren geleden, dat ze er met een ander vandoor was gegaan, in plaats van eerlijk te zeggen dat ze die keuze gemaakt heeft vanwege haar gebrek. Waarom kan ze niet eerlijk zijn? Door dit verhaal houdt ze hem op afstand, maar als ze helemaal eerlijk is en hij vindt haar nog steeds weerzinwekkend, dan zal ze geconfronteerd worden met het feit dat zijn liefde niet net zo groot is als die van haar. Misschien is dat de reden dat ze hem op afstand houdt. Het hele verhaal door is ze immers ook druk bezig zichzelf te overtuigen dat ze daadwerkelijk de juiste keuze gemaakt heeft; wat er op wijst dat ze daar helemaal niet zo zeker van is, misschien zelfs wel wat spijt ervaart.

Uiteindelijk neemt ze het aanbod van mister Jamieson aan en vertrekt ze met hem naar Amerika. Haar gebrek heeft haar wijze lessen geleerd over de liefde, zo ontdekte ze dat haar liefde leefde omdat zij zelf lief had en dat niet het hebben, maar het geven van liefde het belangrijkste was.

TitelEen schitterend gebrek
AuteurArthur Japin
ISBN9789029523455
Jaartal van uitgave2003
UitgeverijUitgeverij De Arbeiderspers

Wees de eerste om te reageren

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *